Sözlük ve kavramlar
Konuşmalarda geçen kavramlar, konuşmacının kendi anlatımına göre kısa tanımlarla. Her sözcüğün altında onun anlatıldığı kesitler var.
- Aposteriori
Deneyimden sonra oluşan, gözleme dayanan bilgi. “Bu sabah yağmur yağdı” gibi.
Anlatıldığı kesit: Apriori ve aposteriori
- Apriori
Deneyimden önce gelen, akılla ulaşılan bilgi. “İki artı iki dört” gibi.
Anlatıldığı kesit: Apriori ve aposteriori
- Büyük eksik
Sapiensin aslında bir eksik olmayan tamamlayıcı yönü. İnsan bir kişiye, makama, servete kavuşunca tamamlanacağını sanır; ama bu hiç tamamlanmaz, çünkü o bir eksik değil, “mütemmim cüz”dür.
Anlatıldığı kesit: Büyük eksikBüyük eksik tamamlanmaz
- Deneyimci mistik
Varoluş sorularının bir kısmının asla bilinemeyeceğini, bunların yaşanarak deneyimleneceğini ve bu sayede kapsanarak aşılabileceğini söyleyen mistik; bir noktadan sonra malumatı bırakıp sezgiyle fark ettiklerini yaşayarak deneyimlemeyi yol tutar.
Anlatıldığı kesit: Deneyimci ve malumatçı mistikler
- Dinler
Varoluş sorularına inanç referanslı verilen cevapların ve çözüm önerilerinin çevresinde kümelenen grupların ürettiği alan; inanç, tamamen öznel yeterli sebeplerle bir şeyi doğru kabul etmektir.
Anlatıldığı kesit: Dinler: inanca dayalı cevap
- Diyalektik bütünsellik
Olayları ve olguları anlık verilere göre değil, tarihselliği içinde, onu oluşturan bütün parçaların birbiriyle bağlantıları gözetilerek incelemek.
Anlatıldığı kesit: Diyalektik bütünsellik
- Dogmatik
Kesin bilginin insan için mümkün olduğunu, hakikatin bulunamasa bile var olduğunu söyleyen.
Anlatıldığı kesit: Kesin bilgi mümkün mü?
- Doksa
Zan hâli: ne kat’i bilgi ne mutlak cehalet. Kuvvetli zan, ümit, emin olmak, şüphe ve umutsuzluk hep bu bandın içindedir; “eminim ama bilmiyorum” demek gibi.
Anlatıldığı kesit: Eminim ama bilmiyorumKat’i bilgi, zan, cehalet
- Eksen çağı
Yaklaşık M.Ö. 1000 ile 200 arasındaki dönem; İndus havzasından Mezopotamya ve Ege çevresine kadar çeşitli bölgelerde rasyonel düşünce ve mantığın yeni bir bilgi imkânı olarak fark edildiği, felsefenin hızla yükseldiği zaman.
Anlatıldığı kesit: Felsefe: rasyonel düşünce ve mantık
- Episteme
Kat’i bilgi hâli: bir konuda tam bilmek. Epistemoloji, bilgiyle ilgili alan, adını buradan alır. Karşıtı cehalet (amatya), arası zan (doksa) hâlidir.
Anlatıldığı kesit: Kat’i bilgi, zan, cehalet
- Etik
Huzurlu, mutlu, dingin nasıl yaşanacağı sorusuna rasyonel düşünce ve mantıkla verilen cevapların oluştuğu alan. Türkçede ahlaka indirgenmiş gelir.
Anlatıldığı kesit: Etik: nasıl yaşamalıyız?
- Felsefe
Varoluş sorularına cevap ararken rasyonel düşünce ve mantığı, çoğunlukla klasik mantığı referans alan; bilgiye ve çözüme bu yolla ulaşma ilkesinden hareket eden alan.
Anlatıldığı kesit: Felsefe: rasyonel düşünce ve mantıkFelsefe ile kelamın farkı
- Gözlemci benlik
Bizi bir yabancı gibi dışarıdan gözlemleyebilen, kendimizle konuşabilen benlik; organizmal benlik ve karakter benlikten ayrı bir yan.
Anlatıldığı kesit: Tek bir karakter benliğimiz yok
- Halife
Yalnızca yönetici demek değil, “yerine geçen” demektir. Halifeye bütün talimatlar verilseydi o bir robot olurdu; halifeye alanlar bırakılmıştır.
Anlatıldığı kesit: Halife robot değildirAnlamın bulunamaması bir müjde
- İdealizm
Nesnelerin hakikatinin göründükleri gibi olmadığını, onların ideaları, özleri olduğunu savunan görüş. Adı ideadan gelir.
Anlatıldığı kesit: İdealizm mi, materyalizm mi?
- Kapsayarak aşmak
Evrende hiçbir şeyi yok edemeyen insanın, her şeyi içererek, kapsayarak aşabilmesi; ölüm sonrası bilinmezlik gibi sorunlar da böyle aşılır.
Anlatıldığı kesit: Kapsayarak aşmak
- Karakter benlik
Adın, cinsiyetin, milletin, dinin, değer yargıların: anne babanın, çevrenin, devletin ve toplumun seni şartlandırarak oluşturduğu, senin seçmediğin insan yapımı kimlik.
Anlatıldığı kesit: Kimliğimizi biz seçmedikEn eski yanılsamaAynadaki yabancıBen kimim?Aydınlanma bir anda olur
- Kelam
Aklı bir bilgi imkânı sayan ama akli faaliyetin sonucu vahyin ve nübüvvetin bilgisiyle çelişirse vahyin bilgisini tercih eden, akli delilin ona uygun olarak tevil edilmesini isteyen yaklaşım. Felsefeden tek farkı budur.
Anlatıldığı kesit: Felsefe ile kelamın farkı
- Malumatçı mistik
Bilinemez denen alanların bile başka bilgi imkânlarıyla bilinebileceğini söyleyen, çeşitli yollarla bilgiye ulaştığını ya da ulaşılabileceğini iddia eden mistik.
Anlatıldığı kesit: Deneyimci ve malumatçı mistikler
- Materyalizm
Nesnelerin hakikatinin tıpkı göründükleri gibi olduğunu, ideaların olmadığını savunan görüş.
Anlatıldığı kesit: İdealizm mi, materyalizm mi?
- Mistisizm
Sezgiyi bir bilgi imkânı sayan, varoluş sorularına sezgiye dayanarak cevap ve çözüm arayan alan. Konuşmacıya göre varoluş sorularına ilk cevap aracıdır ve deneyimci ve malumatçı olmak üzere ikiye ayrılır.
Anlatıldığı kesit: Mistisizm: sezgiye dayalı ilk cevapDeneyimci ve malumatçı mistikler
- Mutluluk
Zihinle, dolayısıyla dıştaki nesne, ortam, olay ve olgularla ilgisi olmayan; bu varlığın içsel, varoluşsal ve doğal hâli.
Anlatıldığı kesit: Mutluluk bir hâldirZevk mi, mutluluk mu?
- Nicelik ve nitelik
Nicelik ölçülebilen, sayılabilen dış yöndür; nitelik ise bir şeyi o şey yapan, onu diğerlerinden ayıran, ölçülemeyen içsel yöndür.
Anlatıldığı kesit: Nicelik ve nitelik
- Öğrenilmiş çaresizlik
Davranışların ve eylemlerin sonuçlarla bir nedensellik bağı içermediğini düşündüğümüz, çok sık tekrarlanan durumlarda içimize oturan koşullanma; çoğu zaman çocuklukta yerleşir ve unutulur.
Anlatıldığı kesit: Öğrenilmiş çaresizlik
- Özgümlülük
Özgürlük ve sorumluluk kelimelerinden yapılmış bir kavram: ayrılamayan yapışık ikizlerin, tek bir hâlin adı.
Anlatıldığı kesit: Özgürlük ile sorumluluk yapışık ikizdir
- Sapiens
İnsan türü. Bu gezegendeki bütün diğerlerinden tek nitelik farkı, benliğinin nitelikli olarak farkında olması ve bunun ona kazandırdığı yetilerdir.
Anlatıldığı kesit: Ceylan gözlü sevgilim
- Skeptik
Kesin bilginin ne olursa olsun mümkün olmadığını söyleyen; yani şüpheci.
Anlatıldığı kesit: Kesin bilgi mümkün mü?
- Tekâmül
Aydınlanmanın bir anda olmasından sonra, onun davranışa dönüşmesi ve karakter benlikle özdeşleşmekten kurtulma süreci; ortalama on beş yirmi yıl alır.
Anlatıldığı kesit: Aydınlanma bir anda olurKlasik mantığa esir kalmayın
- Temel motor güdü
İnsanın en diplerindeki güdü: varlığını her koşulda sürdürmek, mutlak güvende hissetmek. Ölüm ve belirsizlik bu güdüye darbe vurduğu için insanı bu kadar yıpratır.
Anlatıldığı kesit: Hiçliğe karışmak istemiyorBelirsizlik insanı yıpratır
- Tevil
Çelişen bir bilgi ya da delilin, kabul edilen asıl referansa uygun düşecek biçimde yorumlanması.
Anlatıldığı kesit: Felsefe ile kelamın farkı
- Töz
Var olmak ve varlığını sürdürmek için başka hiçbir şeye muhtaç olmayan, varlığını kendinden alan şey. Zıddı olan ilinek ya da araz, var olmak için başka şeylere muhtaçtır.
Anlatıldığı kesit: Töz nedir?
- Varoluşsal benlik
Bütün şartlanmalar silinse de “ben” diyebilen şey. İnsan yaşlanır, hastalanır, ölür; ama varoluş yaşlanmaz, hastalanmaz, ölmez.
Anlatıldığı kesit: Ben kimim?Aynadaki yabancı
- Zevç
Birbirini tamamlayan, ikisi bir araya geldiğinde bir bütünü oluşturan zıtlar; eldivenin sağı ile solu gibi.
Anlatıldığı kesit: Zevç: birbirini tamamlayan zıtlarDuygular zevçtirVaroluş, hiçlik, varlık, yokluk
- Zevk
Zihnin dıştaki nesnelerin nitelikleriyle kurduğu iletişimin sonucunda oluşan duygu durumu; haz. Mutluluktan ayrı bir durumdur.
Anlatıldığı kesit: Zevk mi, mutluluk mu?